الف – تعهد افراد در برابر اجتماع :                                            

اسلام نه تنها فرد را براي خود و در مقابل خداوند از نظر شخص خود مسئول و متعهد مي داند ، بلكه فرد را از نظر اجتماع هم مسئول و متعهد مي داند (( امر به معروف و نهي از منكر )) همين است كه اي انسان ! تو تنها از نظر شخصي و فردي در برابر ذات پروردگار مسئول و متعهد نيستي ، تو در مقابل اجتماع خود هم مسئوليت و تعهد داري ... .

آيا شما در اين زمينه جمله اي بالاتر از اين آيه كوچك كه با تفاوت مختصري در دو جاي قرآن آمده است ، پيدا مي كنيد ؟ (( اِن الله لا يغير ما يقوم حتي يغيروا ما بانفسهم )) سوره رعد / 11 .

اين آيه آب بسيار صاف و پاكي است كه بر سر منتظرها ، آنها كه به انتظار هستند كه هميشه خدا از يك راه غير عادي كارها را دست كند ، ميريزد .

انتظار بيهوده نكشيد (( انَّ )) يعني تحقيقاً مطلب اين است ، ... واقعيت اينست كه هرگز خداوند اوضاع و احوال را به سود مردم عوض نمي كنند . (( حتي يغيروا ما بانفسهم )) مگر وقتي كه خود آن مردم آنچه مربوط به خودشان است ، آنچه كه در خودشان هست : اخلاق ، روحيه ، ملكات ، جهت ، نيات و بالاخره خودشان را عوض كنند . آيا شما مي توانيد صريحتر از اين ، مسئوليت پيدا كنيد ؟ آنهم مسئوليت در برابر يك اجتماع ، يعني اجتماع را براي مسئوليت ، مخاطب قرار بدهد .

ب – احوال مردم به دست خودشان است :

(( قرآن )) در آيه اي ديگر كه سرنوشت يكي از امم فاسد گذشته را ذكر مي كند مي فرمايد : (( ذلك بان الله لم يك مغيرا نعمته انعمها علي قوم حتي يغيروا ما بانفسهم )) سوره انفال / 53 . از يك نظر تأكيد در اين آيه بيشتر است . بعد كه مي گويد ، آنها چنين فاسد شدند و چون وضع خود راخراب كردند ما هم وضع خوبشان را تبديل به وضع خراب كرديم . مي فرمايد : (( ذلك بان الله لم يك )) ، اين به موجب اين است كه خدا چنين نبوده است وقتي مي گوئيم : ((كان الله )) يا مي گوييم ))ما كان الله)) حكايت مي كند از يك سنت ،خداچنين نيست ،يعني خدايي خدا ايجاب مي كندكه چنين نباشد . ( وقتي انسان مي گويد من چنين نيستم ، من چنين نبوده ام ، اتكاء مي كند به شخصيت خود ، مي خواهد بگويد من شخص آنچناني هستم كه لازمه شخصيت من اين است كه در گذشته چنين باشم،امروزهم چنان باشم )

مي فرمايد : (( ذلك بان الله لم يك مغيرا نعمته انعمها علي قوم حتي يغيروا ما بانفسهم ))

خدا چنين نبوده است ، يعني اللهي الله چنين ايجاب مي كند ...... آيا ما مي توانيم مدركي بهتر از اين پيدا كنيم ؟ آيا بيشتر از اين مي توان اطمينان پيدا كرد كه (( انتظارات )) به شكل انتظارتي كه ما داريم بيهوده است ؟ نص قرآن است ، با نص قرآن نمي توان كاري كرد . نكته اي را اقبال لاهوري از همين آيه استنباط كرده است كه نكته بسيار عالي اي است . از ضمير (( حتي يغيروا )) استفاده كرده است . مي گويد ، قرآن مي فرمايد : (( حتي يغيروا ما بانفسهم )) نمي گويد (( حتي يغير ما بانفسهم )) اگر چنين مي گفت ، معنايش اين بود : خداوند اوضاع و احوالي را كه براي مردمي وجود دارد چه خوب و چه بد عوض نمي كند مگر آن وقت كه اوضاع و احوالي كه مربوط به خودشان است يعني مربوط به روح ، اخلاق و خصوصياتي كه در دست و عملشان است عوض شود .نه ، مي فرمايد : (( يُغيّروا )) تا خودشان به ابتكار و دست خود و استقلال فكري خويش اقدام نكنندوضعشان عوض نمي شود . يعني اگر ملت ديگري بيايد و بخواهد به قهر و جبر ، اوضاع و احوال مردمي را عوض كند ، مادامي كه خود آن مردم تصميم نگرفته اند ، مادامي كه خود آن مردم ابتكار به خرج نداده اند ، مادامي كه خودآن مردم استقلال فكري پيدا نكرده اند ، وضع آنها به سامان نمي رسد . هر وقت ملتي رسيد به جايي كه خودش براي خودش تصميم گرفت و خودش راه خودش را انتخاب كرد و خودش در كار خود ابتكار به خرج داد ، چنين ملتي مي تواند انتظار رحمت و تأييدالهي راداشته باشد.

منابع : حماسه حسيني 2/53 – 2/54 بازشناسي يك وظيفه  ازآثار استاد شهيد مرتضي مطهري